Istorija je filozofska disciplina i moze se izraziti u tri pitanja: kako smo nastali, kuda idemo i koji je cilj istorijskog kretanja? Ona je razvojna osnova humanistickim disciplinama medju koje spada i kultura. Za Voltera je istorija istorija kulture, jer se napredak duha u razumu izrazava u totalitetu nauka, umetnosti, obicaja, ljudskih strasti.
Kultura kao skup svega sto je covecanstvo stvorilo uzeta je za merilo celog doprinosa istorijskog razvoja. Za Hegela kultura je dijalekticka tvorevina i secanje duha na svoje prethodne razvojne momente.
Ideje su osnovni pokretaci istorije i sve istorijske dogadjaje tumace kao nedvosmislen rezultat ideja velikih licnosti ili bozje providencije. I jedna i druga disciplina zastupaju misljenje da se sva pitanja istorijskoG i kulturnog razvoja mogu postaviti kao drzavni i pravni problemi.
Kulturno kretanje je omedjeno posebnim i ostaje unutar organizma istorijskoG sveta u kome je to kulturno nastalo koje Veber, kao i Spengler naziva dusom, a sa druge strane, sfera kulture odlikuje se nepostojanjem cilja i razvoja, jer je u kulturi svakog istojriskog organizma proces koji se odvija apsolutno samostalan i nezavistan kulturni proces i istojriski organizam na neki nacin su uklopljeni u civilizacijski proces.

Pojam kulturne antropologije
(Rikert)

Za Rikerta je ovo razdvajanje kulture i civilizacije od znacaja i za problem istorijskog relativizma, jer se tada dobra civilizacije, koja su u sluzbi odrzavanja prirodnog zivota, mogu tumaciti tako da se pri tom izvuku faktori za koje se moze pretpostaviti da su iznad istorije, tj. predstavljaju nadistorijske vrijednosti bez kojih se ne moze u raznim periodima ljudkse istorije kao bez uvjek istih potrebnih sredstava kulture. Tako filozfija kulturem diferencirajuci da li je covek nosilac osnovnih ili uslovnih vrijednosti, postaje svojevrsna filozofska antropologija.

Empirizam kao fatalizam

Teorija Arnolda Tojnbija se javlja kao prekretnica istorizma.
Tojnbi preferira empirjsku istoriju, on je protiv puke istoriografije koja ostaje okovana i zalaze se za komparativno istrazivanje istorije.

Dva su osnovana nacina na koja se civilizacije pojavljuju:
-Mutacijom primitivnih drustava u nesrodne civilizacije i
-Pojavaom srodnih civilizacija preko odvajanja proletarijata od postovecih civilizacija.

Tojnbi se okrece istrazivanju drugog nacina pojavljivanja civilizacije tj. istraizvanju srodnih dusa u kojem glavnu ulogu ima shvatanje proletarijata.
Pojam proletarijata predstavlja po njemu sve slojeve u istoriji koji istupaju kada kultura iscrpi svoju kreativnu funkciju, tj. kada se kreativna manjina defenerise u vladajucu manjinu koja silom drzi proletarijat. To je zivot u smrti tj. opsti zakon pojave srodnih civilizacija. Javaljaju se ratovi i revolucije koji dovode do univerzalne drzave i na kraju do univerzalne crkve.

Tojnbi zamenjuje uzrok posledicom i sustinu drustveno-istorijskim promena ne pronalazi u klasnim protivurecnostima drustva, nego posledicu sloma uzima kao mesto nastanka klasnih proivurecnosti.